Amerikan Malı Bir iPhone’un Gerçek Bedeli: Apple İçin Hayal mi, Kabus mu?
Obama’nın sorusu, Jobs’un yanıtı ve Apple’ın üretim kaderi
2011 yılında, Beyaz Saray’da gerçekleşen özel bir toplantıda dönemin ABD Başkanı Barack Obama, Apple’ın efsanevi kurucusu Steve Jobs’a doğrudan bir soru yöneltti: “iPhone’lar neden Amerika’da üretilmiyor?”
Jobs’un cevabı kısa ama vurucuydu:
“Bu işler geri gelmeyecek.”
Bu üç kelime, sadece Apple’ın üretim stratejisini değil, Amerika’nın küresel ekonomideki üretim rolünü de özetleyen bir manifesto gibiydi. Üzerinden yıllar geçti, ama bu cümle hâlâ geçerliliğini koruyor.
Ancak, bu kez sahnede başka bir figür var: Donald Trump. ABD’nin eski başkanı, ticaret politikalarıyla birlikte Apple gibi dev şirketleri yeniden Amerikan topraklarında üretim yapmaya teşvik ediyor. Ancak bu mümkün olsa bile, bedeli ne olurdu?
Trump’ın tarifeleri: Apple’ı Amerika’ya çekmenin maliyeti
Son dönemde Trump cephesinden gelen mesajlar, özellikle Çin’le yaşanan ticaret savaşları bağlamında dikkat çekici. Trump, ABD’de üretimi teşvik etmek adına Çin’den ithal edilen ürünlere ciddi tarifeler uyguluyor. Apple da bu süreçten payını alan şirketlerden biri.
Beyaz Saray’daki bu politik hamleler, Apple’ın Çin merkezli üretim sistemini tehdit ederken, kamuoyunda şu soru yankılanıyor:
iPhone’lar Amerika’da üretilseydi ne olurdu?
Bu sorunun yanıtını vermek kolay değil, ama bazı rakamlar gerçeği tüm çıplaklığıyla ortaya koyuyor.
iPhone’un fiyatı ABD’de ne kadar olurdu? Cevap: Üç katı
Bank of America Securities’te görev yapan analist Wamsi Mohan’a göre, sadece montaj ve işçilik süreçlerini ABD’ye taşımanın bile iPhone’un fiyatını en az %25 artırması gerekiyor. Şu an 1.199 dolardan satışa sunulan bir iPhone 16 Pro modeli, bu şartlarda 1.500 doları bulabilir.
Ancak bu en iyimser senaryo.
Wedbush Securities’ten Dan Ives’in yaptığı hesaplamaya göre, üretim zincirinin büyük bölümünün ABD’ye kaydırılması halinde, bir iPhone’un maliyeti 3.500 doları bulabilir.
Çünkü Apple’ın küresel tedarik zincirini yeniden inşa etmesi, yaklaşık 3 yıl sürecek ve şirkete 30 milyar dolar ek maliyet getirecek.
Çin: Sadece ucuz iş gücü değil, tüm bir üretim ekosistemi
Apple’ın ürünlerinin yaklaşık %80’i Çin’de üretiliyor. Bu, yalnızca düşük maaşlardan dolayı değil. Çin, eşine az rastlanır bir üretim organizasyonuna sahip. Devasa ölçekli fabrikalar, binlerce eğitimli teknik işçi, hassas üretim hatları ve son derece hızlı bir üretim süreci…
Foxconn gibi şirketlerle çalışan Apple, Çin’de üretim yaptığında maliyet, hız, esneklik ve uzmanlık gibi konularda inanılmaz avantajlar sağlıyor.
Çin’de bir iPhone’un montajı dakikalarla ölçülürken, Amerika’da bu süreç haftalara yayılabilir.
İşçilik ücretleri uçurum gibi: Çin’de 3.6 dolar, ABD’de 16.5 dolar
South China Morning Post’un verilerine göre, Çin’de bir montaj işçisine saat başına yaklaşık 3.63 dolar ödeme yapılıyor. Buna karşılık Kaliforniya’daki asgari saatlik ücret 16.50 dolar.
Bu fark, Apple’ın bir iPhone için ödediği toplam işçilik giderlerinde ciddi bir uçurum yaratıyor. Bank of America’nın verileri, Çin’deki montaj işleminin ortalama 40 dolara mal olduğunu gösteriyor. Aynı iş ABD’de yapılırsa, bu rakam en az 200 dolara çıkıyor.
Tim Cook’un gerçekçi değerlendirmesi: “Amerika’da yeterli mühendis yok”
2017 yılında Apple CEO’su Tim Cook, Çin’deki üretim gücünün temel nedenlerinden birini şöyle açıklamıştı:
“Eğer Çin’deki üretim mühendislerini toplarsanız, futbol stadyumunu doldurursunuz. Ama aynı uzmanlığı ABD’de bulmaya kalksanız, bir konferans salonunu bile dolduramazsınız.”
Apple’ın ihtiyacı olan insanlar, yalnızca montaj işçileri değil. Üretim sürecini yöneten, makineleri optimize eden, kaliteyi kontrol eden mühendislik uzmanları… Bu tür yetenekli teknik personel, Çin’de hazır ve sistemli.
Amerika’da bu iş gücü hem az, hem dağınık, hem de çok daha pahalı.
Foxconn’un Wisconsin deneyimi: Beklentiler dev, sonuç maskeli
2017’de Trump, Foxconn’un Wisconsin’de dev bir fabrika kuracağını ve 13 bin kişiye istihdam sağlayacağını ilan ettiğinde, Amerikan basını bu gelişmeyi “geri dönen sanayi” olarak duyurdu.
Ancak birkaç yıl içinde proje tam anlamıyla fiyaskoya dönüştü. Bugün Wisconsin’deki Foxconn tesisinde sadece 1.400 kişi çalışıyor ve elektronik yerine pandemi döneminde… yüz maskesi üretiliyor.
Apple ise bu sürece hiçbir zaman dahil olmadı.
Brezilya tecrübesi: Apple üretimi neden zor taşınır?
Apple’ın üretimi Çin dışına taşımaya çalıştığı ilk ülkelerden biri Brezilya oldu. Sao Paulo yakınlarında kurulan 12 milyar dolarlık Foxconn fabrikasında iPhone üretimi başladı. Ama Apple burada da aynı duvarla karşılaştı: Parçalar yine Asya’dan geliyordu.
Üstelik Brezilya’daki iPhone’ların fiyatı, Çin’de üretilenlere göre iki kat fazlaydı.
Bu örnek, üretimin sadece montajla ilgili olmadığını; işin içine parçaların kaynağı, lojistik zincirleri ve tedarik sürekliliğinin de girdiğini açıkça ortaya koyuyor.
Arizona’da umut ışığı: TSMC çipleriyle başlayan küçük adım
Apple’ın ana çip tedarikçisi TSMC, Arizona’da sınırlı da olsa üretime başladı. Bu çabalar, Apple’ın üretim sürecini kısmen de olsa ABD’ye taşımaya yönelik önemli adımlar. Ancak çip üretimi dışındaki parçaların büyük kısmı hâlâ Asya’dan geliyor.
Ekranlar Samsung ve LG’den, bataryalar Çinli tedarikçilerden, diğer bileşenler ise Tayvan’dan ve Japonya’dan temin ediliyor. Kısacası Apple, tüm tedarik zincirini ABD’ye çekmeden gerçek bir “Amerikan üretimi” sunamıyor.
Trump’ın tarifeleri: %91’lik zam olasılığı ve tüketiciye yansıyan fatura
Apple, Trump’ın tarifelerinden tam anlamıyla etkilenmemek için üretimi Çin’den Hindistan ve Vietnam gibi ülkelere kaydırmaya başladı. Ancak Çin’in hâlâ vazgeçilmez bir merkez olduğu ortada. Trump’ın uygulamaya koyduğu tarifeler, şu an için geçici olarak ertelendi.
Ancak bu erteleme sona erdiğinde, Bank of America’nın analizine göre iPhone 16 Pro Max’in fiyatı mevcut 1.199 dolardan tam %91 artışla 2.300 dolara kadar çıkabilir.
Yani Amerikan üretimi bir iPhone hayali, tüketici için bir kâbusa dönüşebilir.
Peki ya Apple ne diyor?
İşin en dikkat çekici kısmı, Apple cephesinin bu konuda neredeyse hiç konuşmaması. Ne Tim Cook’tan, ne şirketin diğer yetkililerinden ABD üretimi konusunda açık bir beyan geliyor. Bunun nedeni oldukça açık: Bu kadar karmaşık ve hassas bir üretim ağına sahip bir devin, tüm yapısını birkaç yıl içinde tamamen değiştirmesi imkansıza yakın.
“Made in USA” etiketi bir prestij mi yoksa pahalı bir fantezi mi?
Apple’ın ürünlerini Amerika’da üretme fikri, kulağa milliyetçi ve gurur verici bir vizyon gibi gelebilir. Ancak işin gerçekleri, maliyetler ve üretim zincirleri üzerinden okunduğunda tablo çok daha karmaşık.
Bugün Apple’ın ürünlerini Amerika’da üretmesi, şirketin kar marjlarını düşürmekle kalmaz; aynı zamanda milyonlarca tüketiciyi daha pahalı cihazlar almaya zorlar.
Steve Jobs’un o üç kelimelik yanıtı hâlâ geçerliliğini koruyor:
“Bu işler geri gelmeyecek.”
Ve belki de gelmemeli. Çünkü Apple’ın başarısı, bir ülkenin sınırlarından değil, küresel iş birliği ve üretim sistemlerinden doğuyor. Ekonomik gerçeklik, politik fantezilerden çok daha güçlü.
